Recent changes Random page
GAMING
Travel
 
Seattle Wiki
Calgary Wiki
India Wiki
World Wiki
Cities Wiki
Korea Wiki
Ver más...

Xile

De Andalu

Artíqulo dehtaqao
Repúbliqa'e Xile
Lengua ofiziá Ehpanyó
Qapitá Zantiago'e Xile
Prezienta Michelle Bachelet Jeria
Área
756.950 km²
Poblazión
 - Totá:
 - Denziá:

16.598.074(2007)
21,31 ab./km²
Formazión
Independenzia d'Ehpanya
1818
Monea Pezo xileno (CLP)
Imno nazioná Himno Nacional de Chile
Dominio Interné .cl


Xile eh un paíh ubikao en er ehtremo zuroehte de Amérika der zu. Zu nonbre ofiziá eh Repúblika de Xile i zu kapitá eh la ziudá de Zantiago de Xile.

Xile konprende una larga i ehtrexa franha de tierra konozía komo Xile kontinentá, entre er Ozéano Pazífiko i la Kordiyera de loh Andeh ke ze ehtiende entre loh 17°29'57'Z i loh 56°32'Z de latitud (Ihlah Diego Ramírez), limitando ar norte kon Perú, ar ehte kon Bolibia i Arhentina i ar zur kon er Pazo Drake. Ademáh, pozee territorioh inzulareh en er Ozéano Pazífiko, komo er Arxipiélago Juan Fernández i la Ihla de Pahkua, ubiká en Polinezia, totalizando una zuperfizie ke arkanza loh 756.950 km². Ademáh, Xile reklama zoberanía zobre una zona de la Antártida de 1.250.000 km², denominá Territorio Chileno Antártiko i konprendida entre loh meridianoh 90° i 53° Oehte prolongando zu límite meridioná ahta er Polo zur. Ehta reklamazión ehtá anpará de akuerdo a lo ehtablezío pó er Tratao Antártiko. Debío a la prezenzia en Zudamérika, Ozeanía i la Antártia, Xile ze konzidera komo un paíh trikontinental.

Contenido

[editar] Etimolohía

Loh konkihtaoreh ehpañoleh intalaoh en er Perú yamaban a la rehión auhtrá komo baye de Xile, término ke ze utilizó pohteriormente para todo er territorio ar zu der dezierto de Atacama i ke luego ze konbertiría en er paíh aktuá. No ze zabe a zienzia zierta er orihen der nonbre de Xile, pero ekzihten bariah ipótezih. Zegún er Abate Molina probiene de trih o xi, palabra de orihen mapuxe kon la ke ze yamaba a un páharo de manxah amariyah en lah alah. Para er kronihta der ziglo XVIII, Diego de Rosales, probendría der nonbre der kazike ke gobernaba er baye der Aconcagua ahta la inbazión de loh inkah anteh de la yegá de loh ehpañoleh. Er ihtoriadó Ricardo Latcham zohtiene ke er bokablo ze debe a un grupo de indioh mitimaeh, yebaoh a Xile pó loh inkah, ke probenían de una rehión de Perú onde abía un río bautizao kon eze nonbre. Una teoría anónima zohtiene ke er orihen eh aimara, ya ke er inka Tupak Yupanki abría dao eza denominazión a lah tierrah konkihtáh ar zu der inperio inka, hahta er baye der Aconcagua. Tamién ze enzeña ke eh er rezultao de la onomatopeyizazión der zonío de un abe nazioná yamá trile o ke zea orihinaria de lah palabrah aimará x'iwi, ke zinifika elao, o xiyi, o "donde termina la tierra".

[editar] Hihtoria

Diberzoh ehtudioh zitúan la époka de la poblazión der aktuá territorio xileno alrededó der año 10.500 adC, eh dezí, fineh der Paleolítiko zuperió. Er Xile preihpániko ehtaba poblao pó una diberzidá de kulturah aboríheneh ke ze ubikaron en franhah lonhitudinaleh kruzando inkluzo loh Andeh i yegando a territorioh aktualmente arhentinoh en er Atlántiko. En la zona norte der paíh, loh aimarah, atakameñoh i diaguitah a partí der ziglo XI ze ehtablezieron kulturah agríkolah fuertemente influíah pó er Inperio Inka ke, dehde er ziglo XV, dominó gran parte der territorio aktuá de Xile ahta er río Maule. Ar zur der río Akonkagua, ze ehtablezieron lah dihtintah komunidaeh zeminómadeh de loh mapuxeh, la prinzipá etnia aborihen der paíh. En loh kanaleh auhtraleh, en tanto, habitaron dihtintoh grupoh indíhenah komo loh xonoh, yámanah, alakalufeh i onah. En la ihla de Pahkua ze dezarroyó una abanzá i mihterioza kurtura polinézika práktikamente ehtinta en la aktualidá. En 1520, Fernando de Magayaneh fue er primé exploradó europeo en bizitá er territorio xileno ar rekorré er ehtrexo ke yeba zu nonbre. Pero zería zolamente en 1535 kuando loh konkihtaoreh ehpañoleh intentazen konkihtá lah tierrah der "baye de Xile" trah derrotá ar Inperio Inka. La primera ehpedizión, lideraa pó Diego de Almagro, no tubo loh rezultaoh ehperaoh, i zólo Pedro de Valdivia intentaría nuebamente konkihtá lah tierrah xilenah. En zu kamino hazia er zu, i atrabezando er dezierto de Atakama, Valdivia fundó una zerie de azentamientoh, er primero i máh inportante, er 12 de febrero de 1541, Zantiago de Nueba Ehtremaúra.

Valdivia inizia pohteriormente una dura kanpaña militá azia loh territorioh máh ar zu, enfrentándoze a lah tribuh mapuxeh, dando de ehta forma inizio a la Gerra de Arauko, ke Alonso de Ercilla relataría mahihtrarmente en zu obra La Araukana (1576). Ehte enfrentamiento béliko ze ehtendería a lo largo de treh zigloh, aunke kon dihtintah etapah de pah graziah a la realizazión de "parlamentoh" komo er de Quilín en 1641 ke ehtablezería un límite entre er gobierno koloniá i lah tribuh indíhenah a lo largo der río Biobío, dando nonbre a la zona konozida ahta er día de oi komo La Frontera.

La Kapitanía Henerá de Xile (tamién yamá Reino de Xile) zería una de lah koloniah máh auhtraleh der Inperio Ehpañol. Debío a zu pozizión alehá de loh grandeh zentroh i rutah komerzialeh inperialeh i er konflikto kon loh mapuxeh, Xile fue una pobre probinzia perteneziente ar riko Birreinato der Perú i kuya ekonomía ehtaba práktikamente dehtiná zólo a zuhtentá a loh pokoh habitanteh ehpañoleh der territorio.

En 1810, komienza un prozezo en búhkeda de la autodeterminazión de Xile, kon er ehtablezimiento de la Primera Hunta de Gobierno, iniziando un periodo konozío komo Patria Bieha, ke duraría ahta er Dezahtre de Rankagua en 1814, kuando lah tropah realihtah rekonkihtarían er territorio. Lah tropah independentihtah, refuhiáh en Mendoza, formarían hunto a lah tropah arhentinah er Ehérzito de loh Andeh komandao pó José de San Martín i ke liberaría Xile trah la bataya de Chacabuco, er 12 de febrero de 1817. Ar año zigiente, ze deklararía la Independenzia de Xile, durante er gobierno der Direktó zupremo Bernardo O'Higgins.

O'Higgins inizia un período de reformah ke probokan er dehkontento de gran parte de la arihtokrazia, lo ke obliga a zu abdikazión en 1823. Durante loh 10 añoh ziguienteh, Xile ze bería zometío a una zerie de prozezoh ke buhkaban dá organizazión ar nuebo paíh. Trah una zerie de intentoh fayidoh i la biktoria konzerbaora en la Reboluzión de 1829, ze da inizio a un período de ehtabilidá en la yamá Repúblika Conzerbaora kuyo mákzimo referente fue er minihtro Diego Portales, ke zentaría lah bazeh de la organizazión der paíh durante gran parte der ziglo XIX, graziah a la Contituzión de 1833.

Xile lentamente komenzó a ehpandí zu influenzia i a ehtablezé zuh fronterah. La ekonomía komenzó a tené un gran auhe debío ar dehkubrimiento der minerá de Chañarcillo i ar kreziente komerzio der puerto de Barparaíso, lo ke yebó a un konflikto pó la zupremazía marítima en er Pazífiko kon er Perú. La formazión de la Konfederazión Perú Bolibiana fue konziderá komo una amenaza pa la ehtabilidá der paíh i Portales logró deklará la gerra ke terminaría kon la biktoria xilena en la Bataya de Yungay (1839) i la dizoluzión de la Konfederazión. Ar mizmo tienpo, ze intentó afianzá la zoberanía en er zu de Xile intenzifikando la penetrazión en la Araukanía i la kolonizazión de Llanquihue kon inmigranteh alemaneh. La rehión de Magallaneh fue inkorporá en 1843 i la zona de la Antofagahta komenzó a zé habitá.

Trah treinta añoh de gobierno konzerbaor, en 1861 ze inizió un período de dominio der Partío Liberá ke ze karakterizaría pó la rikeza ekonómika obtenía de la ehplotazión minera der zalitre en la zona de Antofagahta, lo ke probokaría diferenziah limítrofeh kon Bolibia ke reklamaba dixo territorio komo zuyo. A pezá de la firma de trataoh en 1866 i 1871, anboh paízeh no lograron rezolbé zuh dizputah i er 14 de febrero de 1879, Xile dezenbarka en er puerto de Antofagahta, deklarando la gerra a Bolibia. Perú abía firmao prebiamente un pakto zekreto kon Bolibia, pó lo ke Xile le deklaró la gerra, dando inizio a la Gerra der Pazífiko ke finalizaría kon la biktoria xilena en la bataya de Huamachuco, er 10 de hulio de 1883. Trah er konflikto, Xile obtubo er dominio zobre loh departamentoh de Antofagasta i lah probinziah de Tarapacá, Arica i Tacna (ehta última hahta 1929) i logró rezolbé zuh azuntoh limítrofeh kon Arhentina en la Patagonia i la Puna de Atacama. ar mihmo tienpo, ze logró er fin de la Gerra de Arauco kon la Pazifikazión de la Araucanía en 1881 i la inkorporazión de la Ihla de Pahkua en 1888.

En 1891, er konflikto entre er Prezidente José Manuel Balmaceda i er Kongrezo dezenkadenó la Gerra Zibí en la ke loh kongrezihtah lograron la biktoria e inplantaron la Repúblika Parlamentaria. Ehtoh añoh ze karakterizaron, a pezá der auhe ekonómiko, pó una inehtabilidá polítika i er inizio der mobimiento proletario de la yamá Cuehtión zozial. Ehto porke, ezihtía una deziguá dihtribuzión de la rikeza la kuá ze fue haziendo inzohtenible en la medida ke pazaba er tienpo. Trah añoh de dominio de la oligarkía, fue elekto Arturo Alessandri ke ze tranformó en un puente probizorio entre la élite i la "kerida xuzma", er proletariao ke ze enkontraba kaa beh máh ahitao. La krizih ze agudizó i yebó a la renunzia de Alessandri en doh oportunidaeh luego de promulgá la Contituzión de 1925, ke dio orihen a la Repúblika Prezidenziá.

Carlos Ibáñez del Campo azumió er gobierno en 1927 kon gran rehpaldo populá, pero loh ehtragoh de la Primera Gerra Mundiá (en ke er paíh ze deklaró neutrá), la mala polítika ekonómika en er uzo de loh rekurzoh i la Gran Deprezión akabaron kon la rikeza der zalitre, produziendo una fuerte krizih ekonómika en er paíh ke lo konbirtió en er máh afektao pó la rezezión a nibé mundiá. Ibáñez renunzia en 1932 i la inehtabilidá polítika ze azentúa trah un golpe militá ke da orihen a la Repúblika zozialihta de Xile ke zólo duraría un poko mah de 3 mezeh anteh de ke Alessandri reazumiera er podé i rekuperara la ekonomía, lo ke no aplakó la tenzión entre loh partidoh. La krizih polítika tamién era zoziá; nueboh aktoreh zozialeh ekzihían tranformazioneh a la manera de penzá er paíh. En eze ezenario, Pedro Aguirre Cerda eh elehío Prezidente en 1938 baho una alianza ke ze oponía a loh tradizionaleh gobiernoh de la élite xilena.

El gobierno de Aguirre Cerda da inizio a un período de gobiernoh der Radikalihmo i logra realizá diberzoh kanbioh, prinzipalmente en lo ekonómiko ar zentá lah bazeh de la induhtrializazión xilena a trabéh de la kreazión de la CORFO. Tamién pone mayó atenzión a loh problemah zozialeh i ehtableze la reklamazión zobre er Territorio Xileno Antártiko, pero zu gobierno ze be trunkao pó la tenprana muerte der mandatario. Juan Antonio Ríos, zu zuzezó, debe enfrentarze a la opozizión i a lah prezioneh de Ehtaoh Unidoh para deklará la gerra ar Ehe durante la Zegunda Gerra Mundiá, lo ke ze realiza en 1943. Trah zé apoyao pó er Partío Comunihta, er radiká Gabriel González Videla eh elekto Prezidente en 1946. Sin enbargo, er inizio de la Guerra Fría obliga a la prohibizión der Comunizmo a trabéh de la Ley Maldita. En 1952, Ibáñez regreza a la polítika i eh elekto kon er apoyo ziudaano, pero lo pierde trah una zerie de medidah de ehtilo liberá para rebitalizá la ekonomía.

En 1958, eh elekto er independiente de derexa horhe Alezzandri, ke debe enfrentá er kaoh produzío pó er terremoto de 1960, er mah fuerte rehihtrao en la hihtoria, lo ke no inpidió la realizazión de la Copa Mundiá de Fúrbo, en 1962. En ehte período, ze ehtableze un zihtema polítiko yamao de "loh treh terzioz" konpuehto pó la Derexa, la Demokrazia Crihtiana i la ihkierdihta Unidá Popular. Temiendo una biktoria de la UP, la Derexa apoya ar demókrata krihtiano Eduardo Frei Montalba ke zale elekto en 1964. A pezá de ke intenta realizá zu "Reboluzión en Libertá" a trabéh de la Reforma agraria i la Chilenizazión der kobre, a fineh de zu mandato, la tenzión polítika produze una zerie de enfrentamientoh. La ahitazión polítika zeguía en azzenzo.

En 1970 eh elekto Salvador Allende kon er apoyo de la Unidá Popular, obteniendo poko mah der 30% de loh botoh pó lo ke ze rekirió er pronunziamiento der kongrezo. zin enbargo, zu gobierno enfrentó muxoh problemah ekonómikoh internoh i ehternoh (komo la krizih mundiá 1972-1973), una errátika polítika ekonómika mah la fuerte opozizión der rehto der ezpektro polítiko. Tamién er gobierno ehtaounidenze de Richard Nixon ze interpuzo fuertemente a Ayende, dá la zituazión internazioná kon un zozializmo emerhente apoyao pó la Unión zobietika. El kobre eh nazionalizao finalmente, pero ehto no inpide ke er paíh kaiga en una fuerte krizih ekonómika i ke la inflazión yegue a zifrah inprezionanteh. Loh enfrentamientoh entre momioz (opozitoreh a Ayende) i upelientoz (zeguidoreh de la Unidá Popular) alkanzan nibeleh de terrorizmo. Ayende, ke kreía en una reboluzión demokrátika, pierde er apoyo der Partío zozialihta ke kree en un lebantamiento populá armao. Finalmente, er 11 de zeptienbre de 1973 ze produze un Golpe de Ehtao ke akaba kon er gobierno de Ayende, er kuá komete zuizidio trah er bonbardeo ar palazio de La Moneda.

Trah er golpe ze intaura un Réhimen Militar liderao pó Auguhto Pinoxet, komandante en hefe der Ehérzito. En ehte período, ze ehtableze una dura reprezión kontra la Opozizión i ze produzen diberzah biolazioneh a loh derexoh humanoh, ke termina kon mah de 3.000 azezinaoh i 35.000 torturadoh i zientoh de detenidoh dezaparezidoh, mientrah ke la ehtrema ihkierda inizia, a partí de la dékada der '80, una kanpaña terrorihta en er paíh, la ke duró inkluzibe tienpo dezpuéh de habé buelto a la demokrazia en 1990. En er ánbito ekonómiko, Pinoxet dirihe una reehtrukturazión der Ehtao ideá pó loh yamaoh Chikago Boyz i zu modelo neoliberal ke logra funzioná produziendo er yamao Milagro de Xile. Baho ehta tranzformazión, ze dio er marko experimentá para la pribatizazión de una zerie de enprezah públikah kon la konzekuente hibarizazión der Ehtao, ze flekzibilizó er trabaho, er obrero perdió zu influenzia i er zektó pribao la aumentó. En 1978, Xile i Arhentina ze enfrentan en er Conflikto der Beagle, er kuá ehtubo a horah de dezenboká en una guerra entre anboh paízeh bezinoh, pero eh detenío graziah a la mediazión der Papa huan Pablo II.

Pinoxet logra la aprobazión de la Contituzión de 1980 en un plebizzito, kuehtionao pó diberzoh organizmoh internazionaleh atendidah lah irregularidaeh formaleh de zu zelebrazión. En 1982, Xile eh golpeao pó una krizih ekonómika mundial, ke da inizio a una zerie de protehtah ke luego ze konbierten en protehtah en kontra de la diktaúra. Durante 1985 ze produze er zegundo Milagro debío a la pribatizazión de la mayoría de lah enprezah ehtataleh i la redukzión der gahto zozial. Azí, una bez ke ze zupera la oleá de protehtah, er modelo ekonómiko-zoziá de Pinoxet ze lehitima i eh er momento en ke zu reboluzión paza a konbertirze en una reboluzión ehtruktural. Pinoxet debe dá inizio ar prozezo de retorno a la demokrazia ke kulmina kon er plebizzito der 5 de oktubre de 1988 i la biktoria de la opzión No kon un 56% de loh botoh.

En 1990, Pinochet deha er kargo i azume Patrizio Aylwin komo primé prezidente der período konozío komo la Tranzizión, er kuá ze karakteriza pó rehtaurá er réhimen demokrátiko, ehtablezé una nueba polítika nazional, mantené la ehtruktura ekonómika der período anterió i rekonozé lah biolazioneh a loh derexoh humanoh ke ze kometieron durante er réhimen militar, a trabéh der Informe Rettig. zu zuzezor, Eduardo Frei Ruiz-Tagle, azume en 1994. zu gobierno ze karakteriza pó un ezplendó ekonómiko iniziá graziah a la apertura der merkao xileno ar ehterior, pero a finaleh der mandato, una nueba krizih azota ar paíh. ar mizmo tienpo, la detenzión de Pinoxet en Londreh reabiba lah diferenziah polítikah entre zuh opozitoreh i aderenteh, er kuá regreza trah doh añoh de detenzión en la kapitá der Reino Unido.

Trah unah reñidah elekzioneh, Rikardo Lagoh azume en 2000 komo er terzé prezidente de la Conzertazión de Partidoh pó la Demokrazia en un anbiente ekonómiko inehtable. Lah akuzazioneh de korrupzión agraban la zituazión a inizioh de zu mandato, pero luego komienza a obtené gran popularidá, a la pá kon la rekuperazión de la ekonomía, a pezá de ke a nibé de gobierno ekzihten kehah pó loh nibeleh de dezenpleo, delinkuenzia, zalud i edukazión. Lagoh logra nibeleh de aprobazión de un 75% en medio de una inzerzión der paíh en er konzierto internazioná kon la partizipazión en er Conzeho de zeguridá de lah Nazioneh Unidah i zu rexazo a la inbazión de Iraq i la firma de trataoh de libre komerzio kon la Unión Europea, Ehtaoh Unidoh i Corea der zur, entre otroh.

El 15 de enero de 2006, la ofizialihta Michelle Bachelet eh elekta en zegunda buelta kon er 53,5% de loh botoh. Azumió er kargo de prezidente er 11 de marzo de 2006, konbirtiéndoze en la primera muhé en alkanzá dixo kargo en la hihtoria der paíh, inplementando dezde un komienzo polítikah a fabó de la paridá de zekzo en loh prinzipaleh kargoh de gobierno.

[editar] Ehtao

La Repúblika de Xile eh un Ehtao unitario demokrátiko, de karákte prezidenzialihta, konformao pó diberzah intituzioneh autónomah, ke ze inzertan en un ehkema kontituzioná ke determina ziertah funzioneh i dihtribuye lah konpetenziah entre loh órganoh der Ehtao, diferente de la tradizioná doktrina de la zeparazión de podereh. El paíh ehtá rehío pó la Contituzión Polítika de la Repúblika de Xile, aprobá er 11 de zeptienbre de 1980, ke entró en bigó er 11 de marzo de 1981 i ke ha zío reformá en nuebe oportunidaeh, ziendo una de lah mah inportanteh la promulgá er 26 de agohto de 2005, reforma ke kanbio algunoh azpektoh formaleh de la demokrazia, pero no lah bazeh fundamentaleh zohtenedorah der Ehtao i la nazión xilena.

El Podé Ehekutibo ehtá enkabezao pó er Prezidente de la Repúblika. En la aktualidá, ehte kargo eh eherzío pó Mixeye Baxelet heria, mienbro der Partío zozialihta, perteneziente a la Conzertazión de Partidoh pó la Demokrazia. De akuerdo a la Contituzión, er Prezidente de la Repúblika dura en zu kargo pó kuatro añoh zin podé zé re-elekto para er periodo ziguiente.

El Prezidente de la Repúblika dezigna a loh minihtroh de Ehtao, ke zon zuh kolaboraoreh direktoh e inmediatoh en er gobierno i adminihtrazión der Ehtao i funzionarioh de zu exkluziba konfianza, ar iguá ke loh Intendenteh, enkargaoh der gobierno interió de kaa rehión. Mientrah ke er gobierno probinziá ehtá a kargo de loh Gobernaoreh, Tamién dezignaoh pó er Prezidente. A zu beh, la adminihtrazión rehioná korrezponde a loh Gobiernoh Rehionaleh, konformaoh pó er Intendente rezpektibo i un Conzeho Rehional elekto indirektamente i la adminihtrazión loká korrezponde a lah Munizipalidaeh, konpuehtah pó un alkalde i un Conzeho komunal, elehidoh pó botazión popular.

El Podé hudizial ehtá kontituío pó tribunaleh, autónomoh e independienteh. Tiene a la Corte zuprema komo zu intituzión mah alta.

Un Tribuná Contituzional autónomo e independiente, tiene er kontrol de kontituzionalidá de loh proyektoh de ley i de lah leyeh, dekretoh i autoakordaoh. Ademáh una Contraloría henerá de la Repúblika autónoma eherze er kontrol de legalidá de loh aktoh de la Adminihtrazión Públika i fihkaliza er ingrezo i la inberzión de loh fondoh públikoh.

Un Tribuná Califikaó de Elekzioneh i treze tribunaleh elektoraleh rehionaleh belan pó la regularidá de loh prozezoh elektoraleh realizaoh en er paíh i er kunplimiento de zuh dizpozizioneh.

El Podé Lehizlatibo rezide en er Prezidente de la Repúblika i er Congrezo Nazional, de karákté bikameral ke ehtá konpuehto por:

  • El zenao, kontituío pó 38 zenaoreh elehidoh pó botazión populá ke permanezen en er kargo pó 8 añoh, kon la pozibilidá de zé reelektoh en zuh rezpektibah zirkunkripzioneh, la ke elihe doh zenaoreh en kaa elekzión. Kaa 4 añoh ze renueba la mitá de la plantiya de zenaoreh en lah elekzioneh parlamentariah regulareh.
  • La Cámara de Diputaoh, kontituío pó 120 mienbroh elektoh pó botazión popular, duran 4 añoh en zuh kargoh i Tamién pueden zé reelektoh en zuh rezpektiboh dihtritoh, ke elihe doh diputaoh en kaa elekzión, en ke ze renueba la totalidá de la Cámara.

Para lah elekzioneh parlamentariah ze utiliza er zihtema binominal lo ke permite er ehtablezimiento de doh blokeh polítikoh mayoritarioh (la Conzertazión i la Alianza pó Xile) a expenzah de la exkluzión de grupoh polítikoh no mayoritarioh. Loh opozitoreh de ehte zihtema intaurao pó la Contituzión de 1980, lo kritikan, i reklaman pó una modifikazión.

[editar] Polítika

A lo largo de la hihtoria der paíh ezihtieron diberzoh partidoh, loh ke fueron prohibidoh en 1973 i durante gran parte der Réhimen Militar. Loh partidoh polítikoh zolamente pudieron reorganizarze en 1987 para partizipá en er Plebizzito Nazional de 1988, lo ke konfiguró er zihtema exihtente en la aktualidá. El zihtema binominal ha obligao en parte a la formazión de grandeh koalizioneh polítikaz:

[editar] Organizazión territoriá

Dezde 1979, Xile ehtá dibidío polítikamente en treze rehioneh, lah ke ze zubdibiden en probinziah i éhtah en komunah. Kaa una de lah rehioneh pozee un número romano azignao de akuerdo a zu orden de norte a zur, a exzepzión de la Rehión Metropolitana de zantiago.

En oktubre de 2005, er Gobierno de Xile enbió doh proyektoh de ley para la kreazión de iguá número de nuebah rehionez: la XV Rehión de Arica-Parinacota, kon kapitá en Arica, komo ezizión de la Rehión de Tarapacá aktual, i la XIV Rehión de Loh Ríoh, kon kapitá en Valdivia, komo ezizión de la Rehión de Loh Lagoh aktual. Otro proyekto buhka eliminá la numerazión de lah rehioneh.

[editar] Defenza

La defenza der paíh ehtá a kargo de lah treh ramah de lah Fuerzah Armáh: er Ehérzito (f. 1810), la Armá (f. 1818), i la Fuerza Aérea de Xile (f. 1930). zuh funzioneh zon prezerbá la integridá territoriá i la zeguridá exterió de la Repúblika. A ehtah unidaeh militareh regulareh ze zuman lah Fuerzah de Orden i zeguridá Públika, konpuehtah pó er kuerpo de Carabineroh (f. 1927) i la Polikía de Inbehtigazioneh (f. 1933), ke kontituyen la fuerza públika i zon lah enkargáh de dá efikazia ar derexo, garantizá er orden públiko i la zeguridá públika ar interió der paíh. Ademáh, exihte er kuerpo de hendarmería (f. 1929), enkargao de la kuhtodia de lah kárzeleh i otroh zentroh de pribazión de libertá. Lah Fuerzah Armáh i Carabineroh dependen adminihtratibamente der Minihterio de Defenza Nazional i lah Fuerzah de Orden i zeguridá dependen der Minihterio enkargao de la zeguridá Públika, aktualmente er Minihterio der Interior, mientrah er kuerpo de hendarmería depende adminihtratibamente der Minihterio de huhtizia. El Prezidente de la Repúblika eherze komo hefe zupremo de lah Fuerzah Armáh zólo en kazo de guerra.

A pezá ke er paíh no ha tenío un enfrentamiento béliko dezde la Guerra der Pakífiko entre 1879 i 1883, Xile eh uno de loh paízeh der mundo kon mah gahto militá kon rezpekto a zu PGB (un 3,8%) ehtimao en mah de Uz$ 3.240 miyoneh anualeh. Ehte gahto eh finanziao en gran parte kon er 10% ke pó ley debe entregá Codelko Xile pó lah gananziah der kobre. Ehta alta zifra ze explika debío a la larga extenzión der kontinhente militá a kauza de la partikulá forma heográfika der paíh, a pezá de tené una zuperfizie relatibamente pekeña, i pó er alto kohto deribao de loh zihtemah de prebizión de ex-uniformaoh en er ke ze inkluye Tamién a lah fuerzah de orden i zeguridá Carabineroh, lo kuá konzume mah der 54% de loh ingrezoz[1]. Trah muxoh añoh en ke ze ha planteao la abolizión de la obligatoriedá der zerbizio militar a loh baroneh de 18 añoh, dezde 2006 éhte konzihtirá prinzipalmente de una inkripzión automátika y, kazo de ke no ze yenen lah bakanteh, loh kupoh rehtanteh zerán dihtribuidoh pó zorteo.

Durante er gobierno militar, lah Fuerzah Armáh alkanzaron un alto rango de inportanzia en la bida zibil. En loh últimoh añoh, er Comandante en hefe der Ehérzito, huan Emilio Cheyre, dio pazoh inportanteh para azegurá la profezionalizazión, la prezzindenzia polítika der Ehérzito, zu kalidá de kuerpo no-deliberante, i la zuhezión ar podé zibí demokrátikamente kontituido. Uno de ehtoh pazoh fue er rekonozimiento de lah rezponzabilidaeh intituzionaleh der Ehérzito en biolazioneh a loh derexoh humanoh okurridah durante la diktaúra, hehto ke tubo akohida en er podé zibí i entre la poblazión. El día 9 de marzo de 2006, azumió komo Comandante en hefe der Ehérzito, er henerá Óskar Izurieta Ferrer.

En la aktualidá, Xile tiene diberzoh kuerpoh militareh apoyando lah mizioneh de paz de lah Nazioneh Unidah, en Chipre, Boznia i Herzegobina, Kozobo i Haití (MINUzTAH).

[editar] heografía

[editar] Reliebe

Xile ze extiende a lo largo de mah de 4.200 km en una ehtrexa franha entre la Cordiyera de loh Andeh i la kohta zurorientá der Okéano Pakífiko. zu anxo máximo alkanza loh 440 km en er paralelo 52º21'z i zu anxo mínimo eh de 90 km en 31º37'h. ze ubika a lo largo de una zona altamente zízmika i bolkánika, perteneziente ar Cinturón de fuego der Pakífiko, debío a la zubdukzión de la Plaka de Nazka en la Plaka zudamerikana.

Mapa topográfiko'e Xile
Mapa topográfiko'e Xile
Baye'e l'Elki
Baye'e l'Elki
Dezierto d'Atakama
Dezierto d'Atakama

A fineh der Paleozoiko (230 miyoneh de añoz), Xile no era mah ke una deprezión marina kon zedimentoh akumulaoh i ke komenzó a lebantarze a fineh der Mezozoiko debío ar xoke entre lah plakah de Nazka i zudamerikana, dando orihen a la Cordiyera de loh Andeh. El territorio zería modelao pó miyoneh de añoh mah debío ar plegamiento de lah rokah, dando forma ar reliebe aktual.

El reliebe xileno ehtá integrao pó una Deprezión intermedia ke kruza ar paíh de forma lonhitudiná i eh flankeá pó doh alineazioneh montañozaz: la Cordiyera de loh Andeh ar ehte, frontera naturá kon Bolibia i Arhentina, kon zu punto mah alto zituao en er Nebao Ohoh der zalao a 6.893 m de altitud, konbirtiéndolo en er bolkán aktibo mah alto der mundo, i la Cordiyera de la Cohta ar oehte, de menó altura kon rezpekto a la de loh Andeh. Entre la Cordiyera kohtera i er Pakífiko ze enkuentra una zerie de planizieh litoraleh, de extenzión bariable i ke permiten er azentamiento de lokalidaeh kohterah i grandeh puertoh. Algunah parteh der territorio logran abarká territorioh yanoh ar oriente de loh Andeh, komo er Altiplano o Puna de Atakama i lah panpah patagónikah i magayánikah.

El Norte Grande eh la zona konprendida entre er límite zeptentrioná der paíh i er paralelo 26ºh, abarkando lah doh primerah rehioneh der paíh. ze karakteriza pó la prezenzia der Dezierto de Atakama, er de mayó aridez en er mundo. El dezierto ze be fragmentao pó kebráh ke dan orihen a zonah konozidah komo la Panpa der Tamarugal. La Cordiyera de la Cohta eh maziza i kae abruptamente formando er Fareyón Cohtero ke reenplaza a lah planizieh litoraleh, práktikamente auzenteh. La Cordiyera de loh Andeh, dibidida en doh i kuyo brazo orientá rekorre Bolibia, tiene una altura elebá i de inportante aktibidá bolkánika, la ke ha permitío la formazión der altiplano andino i de ehtrukturah zalinah komo er zalá de Atakama, debío a la akumulazión de zedimentoh durante añoh.

Ar zur ze enkuentra er Norte Chiko ke ze extiende hahta er río Akonkagua. Loh Andeh komienzan a dizminuí zu altitud hazia er zur i komienzan a azerkarze a la kohta, alkanzando loh 95 km de dihtanzia a la altura de Iyapel, la zona mah angohta der territorio xileno. Loh doh zihtemah montañozoh ze entrekruzan práktikamente eliminando la Deprezión Intermedia. La exihtenzia de ríoh ke atrabiezan er territorio permite la formazión de bayeh tranzberzaleh, donde ze ha dezarroyao fuertemente la agrikultura en er último tienpo, mientrah lah planizieh litoraleh komienzan a anpliarze.

El Baye Central eh la zona mah habitá der paíh. Lah planizieh litoraleh zon anpliah i permiten er ehtablezimiento de ziudaeh i puertoh hunto ar Pakífiko, mientrah la Cordiyera de la Cohta dezziende zu altura. La Cordiyera de loh Andeh mantiene alturah zuperioreh a loh 6.000 m pero lentamente komienza a dezzendé azerkándoze a loh 4.000 m en promedio. La deprezión intermedia reapareze konbirtiéndoze en un férti baye ke permite er dezarroyo agríkola i er ehtablezimiento humano, debío a la akumulazión de zedimentoh. Hazia er zur, la Cordiyera de la Cohta reapareze en la Cordiyera de Nahuelbuta, mientrah loh zedimentoh glazialeh dan orihen en la zona de La Frontera a una zerie de lagoh.

La Patagonia ze extiende dezde er zeno de Relonkabí (a la altura der paralelo 41ºz) hazia er zur. Durante la última glaziazión, ehta zona ehtaba kubierta pó hieloh ke erozionaron fuertemente lah ehtrukturah der reliebe xileno. Como rezultao de ehto, la Deprezión Intermedia ze hunde en er mar, mientrah la Cordiyera de la Cohta da orihen a una zerie de arxipiélagoh komo loh de Chiloé i er de loh Chonoh hahta dezaparezé en la Penínzula de Taitao, en er paralelo 47ºh. La Cordiyera de loh Andeh pierde altura i la erozión produzida pó la akzión de loh glaziareh ha dao orihen a fiordoh. En loh Andeh patagónikoh ze dehtaka, ademáh, la prezenzia de grandeh mazah de hielo konozidah komo Canpoh de Hielo ke korrezponden a lah mayoreh rezerbah de agua en er mundo fuera de loh poloh. ar oriente de la Cordiyera ze lokalizan zonah relatibamente yanah, ezpezialmente en la zona der ehtrexo de Magayaneh i a lo largo de Tierra der Fuego.

La Cordiyera de loh Andeh, ar iguá ke prebiamente lo había hexo la Cordiyera de la Cohta, komienza a dezmenbrarze en er okéano dando orihen a un zinnúmero de izlah e izloteh hahta dezaparezé en er Cabo de Hornoh, hundiéndoze en er Pazo Drake i reapareziendo en er Arko de lah Antiyah der zur i luego en la Penínzula Antártika, komo loh Antartandeh, en er Territorio Chileno Antártiko, ke ze extiende entre loh meridianoh 53ºW i 90ºW.

En er medio der Okéano Pakífiko, er paíh tiene zoberanía zobre diberzah izlah, konozidah en konhunto komo Xile Inzular, en ke dehtakan er Arxipiélago de huan Fernández i la Izla de Pazkua. Ehtah izlah tienen un orihen bolkániko debío a ke ze enkuentran en lah zonah de fraktura entre la Plaka de Nazka i la Plaka Pakífika, konozida komo Dorzá der Pakífiko Oriental.

[editar] Hidrografía

Er territorio xileno ehtá kruzao pó diberzoh ríoh ke heneralmente trankurren dehde la Kordiyera de loh Andeh azia er Ozéano Pazífiko en zentío ehte-oehte. Zin enbargo, debío a lah karakteríhtikah der territorio, la lonhitud de ehtoh ríoh eh korta.

Debío a lah karakteríhtikah de dezierto, en la zona der Norte Grande no ekzihten ríoh, a exzepzión de kortah kebráh de karákte endorreiko i der río Loa, ke kon zuh 443 km de lonhitud eh er mah largo der paíh, prinzipalmente debío a zu extraña forma en U. En la zona der altiplano ze enkuentran lah zonah de loh bofedaleh ke dan orihen ar lago Chungará, ubikao a una altitud de 4.500 m, i de loh ríoh Lauca i Lluta, konpartidoh kon Bolibia i ke no zuperan loh 100 km de lonhitud.

En er zentro-norte der paíh komienzan a aumentá er número de ríoh ke forman bayeh de gran inportanzia agríkola, dehtakándoze er río Elki kon 170 km de extenzión, er río Akonkagua kon 142 km, er río Maipo kon 250 km i zu afluente, er Mapoxo kon 120 km, i er Maule, kon 240 km. zu kaudá prozede prinzipalmente debío a loh dezhieloh kordiyeranoh en er berano i lah yubiah durante er inbierno. La zona kazi no prezenta lagoh de inportanzia, a exzepzión der artifiziá lago Rapel, er lago Colbún, la Laguna der Maule i la Laguna de La Laha.

Hazia er zur, er río mah inportante eh, zin lugá a dudah, er río Biobío en la Rehión der Biobío. ze extiende dezde lah ehtribazioneh andinah en la Rehión de la Araukanía a lo largo de 380 km en ke rekorre un zentená de poblaoh hunto a zuh múltipleh afluenteh, i en er ke ze han intalao inportanteh zentraleh hidroeléktrikah ke abahtezen a gran parte de la poblazión der paíh. Otroh ríoh de inportanzia zon er río Inperial i er río Toltén, donde dezagua er lago Biyarrika.

El Biyarrika eh er primero de loh diberzoh lagoh kordiyeranoh ke exihten entre la Rehión de la Araukanía i la Rehión de Loh Lagoh. Algunoh lagoh inportanteh zon er zihtema de loh ziete Lagoh, er lago Ranko, er lago Puyehue, er lago Rupanko, er lago Todoh Loh zantoh i er lago yankihue, er zegundo mah grande der paíh. En la zona patagónika, loh ríoh zon de menó enbergaúra pero de un fuerte kaudal, komo er río Futaleufú, er río Palena i er río Baker, mientrah ke loh lagoh, a exzepzión der lago Prezidente Ríoh en la Penínzula de Taitao i la Laguna de zan Rafael, ze enkuentran hunto ar límite internazioná kon Arhentina, ziendo konpartidoh entre anboh paízeh. Ez er kazo der lago henerá Carrera, ke kon zuh 970 km² en er territorio xileno eh er mah grande der paíh, er lago Coxrane, er lago O'Highinz i er lago Fagnano, en